МОНГОЛ МЕНТАЛИТЕТ

Манайхан улс орноо ингэж ч, тэгж хөгжүүлэх хэрэгтэй гэж ярихдаа маш “сайн”. Харин үүний тулд монголынхоо нийгмийг сайтар судлах ёстойг голдуу “мартана”. Улс төрийн өгүүллүүдийг бол жигтэйхэн “сайн” ойлгоно, харин шинжлэх ухааны өгүүллийг бараг “тоохгүй”. Одоо энэ гажгийг өөрчлөх цаг болсон. Иймээс нэлээд эрт бичсэн боловч одоо ч чухал хамгийн шилдэг хоёр өгүүллээ давтан нийтлэхээр шийдэв. Гадаадад орчуулж уншаад байхад манай Монголд уншихгүй байж болмооргүй. Учир нь би гадаадынханд зориулж бичээгүй. Өөр бичих “юм” надад маш их байна, гэхдээ л Та бүхэн шинжлэх ухаанаас эхлэх ёстой гэж санана. Энэ удаа Та бүхнийг уншина гэж найдаж байна. Ингээд эхний өгүүлэл…

Аливаа улс үндэстний түүх хөгжиж ирсэн нөхцөл байдал, газар зүйн орчин зэрэг нь өөр өөр байдаг нь түүнийг бусдаас ялгаатай үзэл бодол зан үйлийн хэвшмэл шинжтэй болгодог байна. Yүнийг нийтлэг байдлаар үндэстний менталитет хэмээх ойлголтод багтаан үздэг.
Нийгмийн аливаа өөрчлөлтийг амжилттай хэрэгжүүлэх эсэх нь энэхүү менталитетыг хэр зэрэг харгалзсанаас шалтгаална. Харамсалтай нь бид үүнийг монголын нийгмийн түүхийн бараг зуун жилийн түүхэнд харгалзаж байгаагүй юм.
Менталитет гэдэг нь бодит байдлын субъектив дүр бөгөөд хүмүүсийн ертөнцийг ойлгох, ертөнцийг мэдрэх явдлыг тодорхойлж байдаг харьцангүй өнгөц, хувьсамтгай төсөөллийн цаад, тогтвортой өвөрмөц систем болно.
Yүний зэрэгцээ менталитетыг ухамсар, өөрийн ухамсрын агуулга ( мэдрэмж, үзэл бодол, төсөөлөл ), түүнчлэн сэтгэлгээний арга барил ( бодит байдлыг ойлгох, дүгнэх арга ) гэж ч үздэг.
Ямар нэг хэмжээгээр нийт үндэстэнд байдаг ерөнхий менталитетаас гадна эрх баригчдын ментал шинж, ард түмний менталь шинж гэсэн менталитетын тусгай төрөл байдаг. Аль ч ард түмний үнэт зүйлс бүрэлдэх, өөрийн гэсэн сэтгэлгээ, төсөөлөл бий болоход түүх – эдийн засгийн болон социал хөгжил, байгал – экологийн онцлог, түүнчлэн “хамтын ухамсаргүй байдал” зэрэг нөлөөлдөг.
Монгол нь энэ утгаараа дэлхийн аль ч үндэстнээс ихээхэн ялгаатай. Нүүдлийн мал аж ахуй, түүнд зохицсон нийгэм – төрийн байгуулал нь монголчуудын менталитетыг тодорхойлсоор ирсэн нь гарцаагүй юм.
Монгол хүний менталитетыг нэлээд эртний үеэс улируулан философийн үүднээс судалсан нь доктор Н. Хавх болно. Тэр менталитет гэдэг үгийг “унаган төрх” гэсэн монгол нэр томъёогоор дүйлгэн нэлээд ултай тодорхойлсон байна.
Доктор Н. Хавх монгол хүний сайн талуудыг нь : “ нэг чигт шударга шулуун гүндүүгүй байдал, бусдыг хуурч мэхлэх, залилах явдалгүй бат үйл, бусдыг тэтгэх болон бусдаас харж хүлээж хүсэх хиргүй тунгалаг сэтгэл, ах зах дээд хүмүүст үзүүлэх сэтгэлээ дагасан хүндэтгэл, бусдыг сэтгэлээрээ шууд мэдрэн таних онцгой чадвар, өрөвч зөөлөн харимтгай сэтгэл, бусадтай хиргүй цагаан сэтгэлээр харьцах харьцаа, сэтгэл санааны их эрч хүч, эрмэлзэл тэмүүлэл“хэмээх тодорхойлжээ.
Харин муу талуудыг нь : “ өрх гэрийн хүрээнд ураг төрлийн хүмүүсийн харьцаагаар бий болсон хязгаарлагдмал үзэл бодол нь өөр хүрээлэлд таарч тохирохгүй болоод ирэхлээр хямралын байдалд илүү хэмжээтэй орно, түүнээс гарахын тулд тэр үедээ тархи толгойгоо эрч далайцтай ажиллуулна, ухаан бодлоо сийлнэ, тэр хэрээр хурдан түргэн хямралаас гарах арга замыг олно ; харин энэ хооронд үе үе туйлширна, өрх гэрийн хүрээнд төлөвшин бий болсон тэр сайн талыг үзэл бодол, шинж, унаган төрхөөсөө огцом эрс ухарч, бусдыг дуурайн, тэднийг аялдан дагаж хошуурна, эс дагагсадыгаа хавчиж шахна, овжин зальтай, хуурч мэхлэх, итгэл алдуулах, хувиа хичээх явдлыг чухалчлан сонирхоно, залуус нь эцэг эх, ахмад үетэйгээ, эхнэр нь эр нөхөртэйгөө эвдрэлцэж, тэд нь ч үр хүүхэд, залуу үе, эхнэртээ итгэх итгэлээр тааруу болно” хэмээн дүрсэлжээ.
Монгол хүний менталитетын талаар хятадын эртний сурвалжууд, гадаадын жуулчид, тухайлбал Марко Поло, Плано Карпини, Гильом де Рубрук нарын аян замын тэмдэглэл, гадаадын эрдэмтэд тухайлбал, академич М. И. Майский нарын олон эрдэмтдийн зохиол бүтээлд тодорхой дурдсан байдаг. Эдгээр нь бүхэлдээ дээрх дүгнэлттэй үндсэндээ давхцдаг болно.
Менталитет нь бүхэлдээ биш, харин түүний гол зарим шинж нь имиж байдлаар тарж, тухайн үндэстний хаяг, дүр хэлбэрийг олдог байна. Жишээлбэл, немцүүд цаг нарийн барьдаг, хууль сахидаг, францчууд зоригтой, цэмцгэр, нэр төрд дуртай, оросууд далайц зангараг сайтай, хамтач, хятадууд ажилсаг, нарийн ухаантай гэх мэтээр ярих нь хүмүүст хар аяндаа ойлгомжтой мэт санагдана. Yнэхээр ч тийм байдаг.
Олон эрдэмтдийн үзэж байгаагаар социаль ач холбогдол бүхий дээд эрэмбийн үнэт зүйлсэд : Ажил хөдөлмөр, Нандигнах зүйлс, Эрдэм мэдлэг ( мэдээлэл ), Ур чадвар, Ажил Хэрэг, Эд баялаг, Эрүүл мэнд, Эрх зүй ( аюулгүй байдал ) зэрэг ордог байна.
Менталитетын суурь өөрчлөлт Монголд хоёр удаа болсон байна. Yүний нэг дэх нь XIX зууны сүүлч, XX зууны эхээр Монгол Улс уламжлалт нийгмээс орчин үеийн нийгэмд шилжих үед нийгмийн асар их донсолгооны үед болжээ. Энэ үед “уламжлалт” монгол хүний хэв маяг “социалист” монгол хүн хүн болон өөрчлөгджээ.
Энэ дашрамд дурдахад манайд тогтсон зөвлөлт маягийн нийгмийн байгуулал нь орчин үеийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн ангиллаар орчин үеийн буюу модерн нийгмийн байгуулалд хамаарагддаг.
Удаах суурь өөрчлөлт нь 1990 – ээд оны өөрчлөлт шинэчлэлээр эхэлж одоо үргэлжилж байна. Энд “социалист” монгол хүн “капиталист” монгол хүн болон өөрчлөгдөх үйл явц болж байна.
Уламжлалт, социалист, капиталист гурван хэв маяг хүний амьдралын гурваас дөрөвхөн үеийн дотор солигдсон нь монгол хүний менталитет, тухайлбал үнэт зүйлс, эрхэмлэл, зан араншинг ихээхэн зөрчилтэй, тодорхойгүй, чиг баримжаагүй болгож, нийгмийн харилцааг үлэмж зөрчилтэй бөгөөд ихээхэн онцлогтой болгож байгаа юм.
Сэргэн мандалтын үеэс авахуулан Европын нийгэмд зах зээлтэй холбоо бүхий Ур чадвар, Өмч хөрөнгө, Ажил хэрэг, Эд баялаг, Эрх зүй гэсэн дөрвөн үнэт зүйл тодорхойлогч шинж чанартай болсон байна. Мөн эдгээр чанарууд Дорнын диспотизмын хүрээнд арай өөр байдлаар Хятадад болон дорнын бусад орнуудад хөгжиж ирсэн байна.
Монгол хүний үнэт зүйлсийн тогтолцоонд дээр дурдсанаас огт өөр чиглэмж бүхий Мөрөөрөө амьдрах, Дураараа байх, Нигүүлсэнгүй байх, Төрсөн нутаг, Байгаль дэлхий гэсэн үнэт зүйлс ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Эдгээрийг өнөөгийн шинжлэх ухааны нэр томъёогоор илэрхийлбэл Шударга ёс, Эрх чөлөө, Эв нэгдэл, Нинжин сэтгэл, Газар нутаг, Байгал эх зэрэг болно.
Хөдөлмөр бол аль ч нийгэмд байдаг үнэт зүйл мөн. Гэхдээ хөдөлмөр зах зээлийн харилцаанд орсноос хойш түүний агуулга ихээхэн өөрчлөгдөж барууны орнуудын голлох үнэт зүйл болж, хөдөлмөрийн ёс зүй, түүнтэй холбоотой сахилга, хариуцлага зэргийг багтаасан том ойлголт болжээ. Хэрэв энэ утгаар нь авч үзэх юм бол Монголд хөдөлмөр нь хэзээ ч голлох үнэт зүйл болж байгаагүй гэсэн дүгнэлт хийж болно.
Yнэхээр ч монголчууд эд баялаг, өмч хөрөнгийн төлөө хөдөлмөрлөж байгаагүй түүнийг амин зуулгийн ердийн нэг хэрэгсэл мэт ойлгож, дараа нь амрах, баярлаж наадахын өмнөтгөл мэт үздэг. Yүнээс шалтгаалан хөдөлмөрийн соёл, сэтгэл зүйн тун өвөрмөц төлөв байдал бий болжээ.
Социализмын үед тулгарсан хамгийн гол бэрхшээл бол саяхны малчдыг орчин үеийн ажилчин, тариаланч, сэхээтэн болгох явдал байсан юм. Тэр ч байтугай малчдын хөдөлмөрийг хамтын байдлаар зохион байгуулахад ч ихээхэн бэрхшээл тулгарч байлаа. Энд монгол малчид социализмыг эсэргүүцсэндээ биш, харин хөдөлмөрийн орчин үеийн зохион байгуулалтад дасахгүй байсан нь илүүтэй гэж бид үзэж байна.
Нэгэнт хөдөлмөр нь нөхөн сэргээх шинж чанартай, хөдөлмөрийн ёс зүй сайтар хөгжөөгүй болохоор зах зээлтэй холбоо бүхий өмч, эд баялаг, эрх, мэдлэг гэсэн бусад үнэт зүйлс монгол хүний менталитетэд голлох байр эзэлдэггүй буюу тун бүрхэг байдаг.
Монгол ойлголтоор өмч болон өмчтөн гэсэн ойлголт нь бараг муу зүйл мэт үзэгдэнэ. Учир нь олон мянган жилийн турш монголын малчид өмч хөрөнгийг орлого буюу ашиг олдог капитал гэж хэзээ ч үзэж байгаагүй, харин амин зуулгын хэрэгсэл, төр буюу хаад ноёдын өмнө хүлээх дарамт (татвар) гэж үзэж ирсэн бололтой. Ийм сэтгэл зүй нь Хариуцлагын мэдрэмжийг үлэмж сул болгодог байна. Одоо ч гэсэн монгол хүн хариуцлага хүлээх тун дургүй, түүнээс үүдсэн ёс суртахууны сэдэл болох буруугаа хүлээх чадвар бараг байхгүй юм.
Хүй элгэний харилцаанд тулгуурласан нийтийн шинж чанартай хөдөлмөр нь мэргэжлийн Ур чадварыг үлэмж бууруулдаг байна. Монголд ажилч малч олон хүн байсан нь эргэлзээгүй боловч энэ нь нийт нийгмийг өөд нь татах бүтээлч хүчин болж байгаагүй юм.
Өрх гэрийн аж ахуй нь “олон салбарын” шинж чанартай байсан нь түүнийг харьцангүй бие даасан шинжтэй болгож, хэрэглээний бараг тогтмол хэмжээг бий болгодог байна. Мөн эдийн засгийн өрсөлдөөн гэсэн нэг чухал үнэт зүйл бас байсангүй.
Таваар – мөнгөний харилцаа ямар нэг хэлбэрээр байсан боловч энэ нь өөр хоорондоо гэхээсээ хятадын худалдаачидтай хийх худалдаагаар үндсэндээ тодорхойлогдож байсан. Эндээс мөнгө нь үнэт зүйл болж чадахгүй байв. Иймээс монгол хүний сэтгэл зүйд материаллаг эд зүйлд хэт дурлах сэдэл огт байгаагүй юм.
Монголын нийгмийг бүхэлд нь хамарч байсан хот айл, саахалт айлын систем нь ямар нэг албадлагагүйгээр жам ёсоор бий болсон хүмүүсийн нийтлэгийн анхдагч хэлбэр байжээ. Энэхүү Хүй элгэний түвшинд бол монгол хүн Хамаатансаг, Ах дүүсэг, Шударга ёс, Тэгш эрх, Эв нэгдэл, Уламжлалыг хүндэтгэх үнэт зүйлстэй байна. Хүй элгэний хүрээнээс гадагш бол Нутгархах үзэл буюу жалга довны үзэл бараг хэтэртлээ хөгжсөн.
Сэтгэлгээний салбарт шинжлэх ухааны мэдлэгийг үл мэдэх ба ертөнцийг үзэх үзэл нь шашны мухар сүсэгт хэт автсан байсан. Өөрөөр хэлбэл, рациональ сэтгэлгээ байгаагүй. Ийм байдал мэдлэгийн асар өндөр түвшинд хүрсэн цөөн тооны зарим хүнийг эс тооцвол нийгмийг бүхэлд нь хамарч байлаа. Эрдэмтдийг амьдралаас тасархай, зөвхөн ном уншдаг буюу уншсан хүн гэж ойлгодог. Иймээс сэтгэлгээ нь нэг хэвийн, хамгийн хялбар, цорын ганц, зөв, үнэн, ганц амьсгаагаар хийх шийдлийг эрэлхийлдэг. Мэдлэгийн салбарын аливаа зүйлийг хэт бүдүүвчилж, загварчлан ойлгодог. Yүнээс үүдэн туйлшралд байнга орж байдаг. Иймээс түүхийг болон нийгмийг цоо шинээр гадаадыг дууриан хийх хүсэлтэй.
Үүнээс улбаалан монгол хүний сэтгэхүй “буян – нүгэл”, “ сайн – муу”, “хар – цагаан”, “үнэн – худал”, “ буруу – зөв”, “нөхөр – дайсан”, “өөрийн – хүний”, “бурхан – чөтгөр” гэсэн хоёр туйлтай байх нь элбэг .
Төр нь монгол хүний хувьд төр нь цорын ганц, тэнгэрлэг, туйлын үнэн болох бөгөөд түүнд үг дуугүй захирагдах нь түүний ертөнцийг үзэх үзлийн гол үнэт зүйл болно.
Манай олонхи эрдэмтдийн хэлдэг Монгол нь төрт ёсны арвин баялаг уламжлалтай гэдэг үндэслэл нь харьцангүй юм. “Манжийн дарангуйллын үед Монгол өөрийн хаангүй, өөрийн засгийн газаргүй, өөрийн төр улсын нийслэлгүй болж, төрийн дээд бүх эрх мэдэл Манж хаан, түүний төв засгийн хатуу хяналт, хууль зүйлийн үндсэн дээр ажиллах орон нутгийн засаглал л оршин байх болжээ” гэж М. Санждорж абугайн дүгнэлт туйлын зөв гэж үзнэ.
Эл байдал нь монгол хүний менталитетад нөлөөлөхгүй байхын аргагүй юм. Чухам энэ үед сулдах төрийн дээд ангид Манжийн хаанд өргөл барьц өргөх, цол хэргэм худалдан авах, бие биенээ ховлох зэрэг менталитет тогтсон байна. Өөрөөр хэлбэл гаднын хүчийг илүүд үзэх, түүгээр өөрийн асуудлыг шийдвэрлүүлэх менталитет тогтсон байна. Монгол хүний сөрөг менталитетаас хамгийн хортой нь энэхүү боолын менталитет болно.
Монгол хүн харизматик удирдагчийг хайх, төрийг төлөөлсөн хувь хүнийг төртэй адилтгах менталитеттай байдаг байна. Энэ нь тухайн хувь хүнийг бусдаас үлэмж илүү, жирийн бус гэж үздэг явдал болно. Иймээс жирийн бус хүн буюу дарга болох туйлын дуртай. Тэгсэн атлаа өөрийнх нь хувь заяаг өөрөө биш, төр шийднэ гэдэгт итгэлтэй байдаг учраас төрийн бодлогод нөлөөлөх оролдлогыг бараг илүүц зүйл мэт ойлгоно. Харин өөрөөсөө дээш хүнийг дагалдаж амьдрахыг илүүд үзнэ.
Дээд албан тушаалтанд гомдлоо мэдүүлэх, өргөдөл бичих, зарга хийх хэлбэрээр аливаа асуудлыг шийдвэрлүүлэх дуртай.
Энэ нь албан тушаалтныг аялдах, ойртох, хүлцэнгүй байх, долигнох, бялдуучлах сэтгэл зүйг бий болгодог. Тэдгээр нь ч дураараа дургих дуртай бөгөөд нэр алдар, цол хэргэмийн төлөө нүдээ өгөхөөс буцахгүй. Дарга л бол бүхнийг мэдэгч болон хувирна. Манайд нэг хүнийг тахин шүтэх үзэгдэл удаа дараа гарсан нь санамсаргүй явдал биш.
Иймээс “дээрээс”, “төрийн бодлогоор”, “нэг шугамаар”, “нэг төлөвлөгөөгөөр” хийж буй зүйлд тун хүлцэнгүй ханддаг, ийм зүйлийг хүлээдэг, бараг дуртай гэж хэлж болно.
Эндээс төрийн нэрээр далайлгах,сүржигнэх, албархах, мэдэмхийрэх, бусдаас дээр, илүү гэдгээ харуулах, эрх ямба хүндлэл шаардах, зэрэг зиндаагаараа дээрэлхэх, тансаглах, дээдсийг дуурайх зэрэг менталитет үүсдэг.
Ард олон ч гэсэн төрийн хүнийг хүндлэн дээдлэх, бишрэх, долигнох, бялдуучдах, аяыг нь тааруулах, анхааран сонсох, шийдвэрийг нь үг дуугүй биелүүлэх зан үйл гаргадаг.
Ардын хувьсгалын дараа орчин үеийн төрийн институтууд байгуулагдсанаар эл байдалд зарим нэг өөрчлөлт оруулсан боловч монгол менталитетын суурь үндсийг бүрэн өөрчилж чадаагүй, ийм оролдлого ч хийгээгүй болно.
Учир нь уламжлалт болон социалист төр адил шинж тун олонтой байсан юм. Үүнд :
1. Төвлөрсөн, авторитар шинж
2. Нэг шашин буюу нэг үзэл суртал
3. Нэг хүнийг шүтэх буюу харизматик шинж
4. Төрийн хүчирхийлэл
5. Нийгмийг бүхэлд нь хянах хатуу хяналт
6. Хувь хүний идэвхи санаачлага, бие даасан байдлыг үл ойшоох зэрэг болно.
Төр хуучин нийгмийг эвдэж, шинэ нийгэм төрийг байгуулан бэхжүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах болов. Монголын нийгмийн хоцрогдол үлэмж их байсны улмаас шинэ нийгмийг байгуулах ажил үлэмж бэрхшээлтэй тулгарсан юм. Энэ бэрхшээлийн үндсэн шалтгаан нь олон мянган жил хэвшиж тогтсон дадал зуршил, менталитет байсан юм.
Шинэ төрийг шинэ хүмүүс байгуулах ёстой байсан бөгөөд энэ шинэ хүмүүс нь ЗХУ болон социалист орнуудад боловсрол эзэмшсэн хувьсгалчид болсон юм. Эдгээрийн онцлог шинж нь коммунист ирээдүйд шашинлаг байдлаар гүнзгий итгэсэн, нийгмийн гол дайсан нь хар, шар феодалууд болон хөрөнгөтнүүд гэдэг ангийн тэмцлийн онолыг хэт баримталсан, хуучин нийгмийг хүч хэрэглэн устгах буюу зайлуулж байж шинийг байгуулж болно гэдэгт үнэмшсэн, гадаад дэмжлэг тусламжид дулдуйдаж, түүндээ эрдсэн, ЗХУ – ын хийж байгаа бүхнийг дуурайдаг, түүнийг догм байдлаар хэрэгжүүлдэг хүмүүс байлаа.
Социализмын жилүүдэд Монголын нийгэмд шинэ номенклатур анги бий болж, түүний удирдлагаар нийгмийн шинэ менталитет тогтсон юм. Тэр нь уламжлалт нийгмийн олон шинжийг хадгалан үлдсэн билээ. Одоо ч манай ихэнх улс төрчдийн янз бүрийн хугацаанд янз бүрийн сэдвээр хэлсэн, ярьсан зүйлийг зүйгээд үзэхэд бүхэл, цэгцтэй зүйл гардаггүй юм. Энэ нь тэдний олонхи нь хувь хүний хувьд гүйцэт төлөвшөөгүйг илт харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл дундаж монгол хүн тогтсон үзэл бодол, итгэл үнэмшил бараг байхгүй, үнэт зүйлсийн хэт холимог системтэй, үлэмж зөрчилтэй, өөрийнхөө үзэл бодол, эрх ашгийг хамгаалах ойлголт төлөвшөөгүй хүн юм.
1990 оны өөрчлөлт шинэчлэлтээр уламжлалт болон социалист менталитетыг орвонгоор нь өөрчилсөн бөгөөд хоромхон зуур бараг нийтээрээ шахам мөнгөний бөөн шунал, улаан луйварчид, дүүрчихсэн худалч нар болцгоов. Энэ нь аливаа зүйлийг бүдүүвчлэн сэтгэж туйлшруулдаг, дур зоргоороо байх менталитеттэй холбоотой юм.
Бид социализмыг гажуудуулсантайгаа адил ардчиллыг ч хүн танихын аргагүй эрэмдэглэжээ. Ний нуугүй хэлэхэд манайд хэрэгжсэн ардчилал, гийгүүлчихсэн зах зээл гэж байхгүй. Манай нийгэм бол бусдыг дууриасаар байгаад саармаг болчихсон, зорилго чиглэлгүй, үнэлэмжийн өөрийн гэсэн систем, ёс суртахуун, эрхэмлэлгүй, бие биенээ үл хайрлах, хүнийг адагт үзсэн, харгис, гэмт хэргийн шинж чанартай нийгэм болой.
Өнөөгийн дундаж монгол хүн, нэн ялангуяа бюрократ анги уламжлалт соёлоосоо үлэмж тасарсан, эх хэл, түүх соёл, зан заншлаа бараг мэдэхгүй, үл тоодог ; далаад жил тогтсон оросын соёлын мөн чанарт хүрч чадалгүй голж хаясан, өөртөө сайнаар нялзааж чадаагүй; шинэ ардчилал, зах зээлийн соёлыг эзэмшиж чадаагүй, сураагүй мөртлөө түүнийг өнгөн талыг дууриайх хүчтэй эрмэлзэлтэй саармаг амьтад болчихжээ. Yүнээс болоод нийгмийн сэтгэн бодох чадвар үлэмж доройтож, зөвхөн өнөөдрөөрөө амьдардаг, оюун ухаандаа биш, мэдрэхүйдээ л захирагддаг хөөрхийлөлтэй хүмүүсийг нийгмийн орчин нь төрүүлэх болжээ.
Дээр дурдсан бүхэн нь төрийн бодлогод зайлшгүй харгалзвал зохих үндсэн хүчин зүйл мөн. Гэтэл харгалзах нь байтугай хүнээ мэдэхийг ч одоо болтол хэн ч хүсээгүй. Хүнийг гол болгоно, хүнийг төв болгоно, хүнд чиглэсэн бодлого явуулна гэж өдөр тутам хоосон чалчиж, жил бүр “Хүний хөгжлийн илтгэл”, түүнтэй төстэй төслүүд бичиж гадаадын мөнгийг сая саяар нь идэх бөлгөө.
Энэ өгүүлэлд санаж сэрээсэй гэдэг үүднээс монгол менталитетын сөрөг шинжийг түлхүү оруулснаа уншигчдад учирлаж байна. Бидэнд олон сайн шинж байдаг бөгөөд түүнийгээ ашиглах аваас улс, нийгэм, хүнээ хөгжүүлэх бүрэн боломжтой.
Ардчилсан хэлбэртэй, феодалын агуулга бүхий манай сульдаатай төр үүнийг хийж чадахгүй, тийм оюуны чадавхи байхгүй. Ийм арчаагүй төрийг бүрдүүлэгч гол хүчин зүйл нь улс төрийн намууд, мөн тэдгээрийн нэрээр ямар ч шүүлтүүргүй гарч ирдэг улс төрчид мөн. Энэ тухай хожим өгүүлсү.

Судлаач Д. Ганхуяг.

About Ганаа
СУДЛААЧ ДАШЗЭВЭГИЙН ГАНХУЯГ 1954 онд Налайх хотод төрсөн. 1962 – 1972 онд Налайхын дунд сургууль, 1972 – 1977 онд МУИС –ийн Инженер – эдийн засгийн сургууль, 1987 – 1990 онд Болгар Улсын Нийгмийн Ухаан, Нийгмийн Процессын Удирдлагын Академи төгссөн. Нийгмийн Ухааны Институтэд эрдэм шинжилгээний ажилтан, УИХ-ын дэргэдэх Судалгааны Төвийн захирал, УИХ болон ЕТГ–т улс төрийн зөвлөх, референтын ажил хийж байсан. 1996 -1998 онд МАХН-ын Удирдах Зөвлөлийн гишүүн байснаа өргөдлөө өгч сайн дураараа огцорсон. Төр засгийн болон намын удирдагчдын талаар шүүмжлэлт өгүүлэл бичсэний учир ажлаас 5 удаа халагдсан. Мөн энэ шалтгааны улмаас 2004 онд МАХН-аас хөөгдсөн. Монгол Банкнаас их хэмжээний мөнгө алга болсон асуудлыг тэргүүн хатагтай О.Цолмонтой холбон бичсэний учир Монгол Банкны Ерөнхийлөгч асан О.Чулуунбатыг гүтгэсэн хэргээр 2006 онд шүүхээр шийтгүүлсэн. Олон улсын болон үндэсний хэмжээний олон судалгаанд удирдагч, үндэсний зөвлөх, багийн гишүүнээр ажиллаж байсан. Одоо чөлөөт судалгаа, системийн анализ эрхэлдэг. Эхнэр, хүү, охин нарын хамт амьдардаг.

42 Responses to МОНГОЛ МЕНТАЛИТЕТ

  1. Erdene says:

    Ta unheer onovchtoi bogood golyg ni olood heljee. Bid oorsdiigoo huvi hun, mongol hun gedgee saitar medeehees naash uls ornoo hogjuulelne gej yariad ch utga alga. Yalanguya bodlogo bolovsruulagchid eniig saitar unshaasai gej bodoj baina.
    Bayarlalaa

  2. unen says:

    uneheer zov helj. unen uchras nadad lav hatuu sonsogdohgui bn. zovshoorch bn.

    end iim tsoohon comment bn gj uu? unshsan hun n iluu bgaasai.

  3. altantuya says:

    uneher baga hun unshhsan bolj taarh ni eee,yagadgebel bugd ungu,mungu erhem gej uzdegees eldeb shar heblelunshij suugaani labtai-negniihee deer garah gej oor nereer bienee muulah dormjloh yabdal gazar absanni nuutsbish,bid oyunlag boloh bolomj setgelgee bii tuuniigee hugjuuleh bas tulaad bosood ireh toriin bodlogo heregtei bna da,tand bayrlalaa,uneher talagdlaa,zuger suuj bolohgvi shvv zaluuchuudaaaa,,bidmongolin ireedui

  4. Aagii11 says:

    Саяа л уншлаа.Их таалагдлаа

  5. Batna says:

    Taalagdlaa

  6. Anonymous says:

    Nadad tanai todorxoilson mongol xunii shinjuudees ixenxi zan chanar baix shig baina shuu. Yalanguy ter Tod xaraar bichsen ni yag l xelsen baina. Orchin tsagiin 20-oos deesh nasniixan neg iimerxuu dee. Onobchtoi xeljee. Bayarlalaa.

  7. bagi says:

    гоё бичжээ уг олон хүн уншвал зүгээр юм даанч таны сайтыг хүмүүс мэдэхгүй байна л даа

  8. Anonymous says:

    гоё бичжээ үнэхээр үнэн шүү таалагдлаа

  9. orsoo says:

    Tanii blogiig bi sayahan medsen yum. Saihan yumnuud olon baina. Zarimtai ni sanal niilehgu yum bn. Mongol hunii hamgiin tom daisan bol ene argalahiig husdeg, yumiig unench hiih bish, argalchih gedegt orshino.

  10. eh oroncid says:

    би таны шавь болмоор байна

  11. gankhuyag says:

    “Загнуулахаас” айхгүй бол болж л байна. Үнэнийг хэлэхэд Та нар “загнуулахгүй” байсаар байгаад наад “тархи толгой” чинь ялзарч гүйцлээ…

    • Anonymous says:

      Баярлалаа. Яг л бидний өмнө тулгамдаад байгаа асуудлын нэг.

  12. Санаа says:

    Нойрсуулах тариа хийлгүүлээд, түүнийх нь манараа гарахгүй яваад л байгаа хүн мэт…Монголын ард. Сайхан гэмээнэ хэт, бусад үндэстнүүдээс илүү юмсан. Гэхдээ! Ард түмэн гэж агуу их дэмийрэлтэнгүүд, ОБ, ББ, ЭБ, ЭД гээд удаа дараагийн МУНДАГ эмч нартай, ОТ, ТТ барагдахгүй олон хүчтэй эмтэй, Миний Монгол заримдаа ШАРХАДны хурцын тасаг мэт …

  13. Өнөөгийн дундаж монгол хүн, нэн ялангуяа бюрократ анги уламжлалт соёлоосоо үлэмж тасарсан, эх хэл, түүх соёл, зан заншлаа бараг мэдэхгүй, үл тоодог ; далаад жил тогтсон оросын соёлын мөн чанарт хүрч чадалгүй голж хаясан, өөртөө сайнаар нялзааж чадаагүй; шинэ ардчилал, зах зээлийн соёлыг эзэмшиж чадаагүй, сураагүй мөртлөө түүнийг өнгөн талыг дууриайх хүчтэй эрмэлзэлтэй саармаг амьтад болчихжээ.
    САЙХАН ДҮГНЭЛТ БОЛЖЭЭ

  14. Өөрсдийгөө таньж мэднэ гэдэг сайн хэрэг.

  15. Соёмбо says:

    Худалч хулгайч залхуу хүнийг цаг хугацааны машинд суулгаад СОЦИАЛИЗМИЙН ҮЕД аваачсан ч тэр АРДЧИЛСАН нийгэмд амьдарсан ч тэр бузар булай юм аа л хийнэ. Хэзээ ч сайн сайхан зүйл хийхгүй.

    Хувь хүн ийм байдаг шиг бас УЛС ҮНДЭСТЭН ч бас ийм байдаг. Боолын сэтгэхүйтэй бүтээлч бус үндэстэн АРДЧИЛСАН нийгмээр хөгжөөд ч ялгаа байхгүй яг АФРИК шиг балран доройтно. Бүтээлч тэнгэрлэг үндэстэн СОЦИАЛИСТ тогтолцоогоор замнасан ч ялгаагүй яг ХЯТАД шиг оройлон цойлно. Асуудлын гол нь ямар тогтолцоогоор явж байгаа даа биш ЯМАР ЯС ЧАНАРТАЙ ҮНДЭСТЭН ВЭ гэдэгт л байгаа юм. Бид ямар ч тогтолцоогоор явсан сүүл мушгиад байгаа нь бидний яс чанарыг харуулаад байгаа юм биш үү.

  16. No says:

    Sain sudlaach gej heniig heleh ve. Sudalsan zuiliin ur uguuj ni hend ch ashiggui bol ter sain sudlaach bj chadahuu. Zugeer demiirel. Buh commentdoo bolon bichvertee ta uuruu uuriig chini uuruus chini uur hen ch sonsohgui bgaad buhimddag bas talarhdag. Talhchnii talh zaragdahgui bol ter sain talhchin munuu, husdaguud husahgui bol ter husagch mun uu, heleed bgaag chini hen negen sonirhoh bolomj bhgui bgaad bval TA sain sudlaach mun uu. Zuvhun burhniig gereltuuseer buhuh ZUL met. Ta gehdee “zevuun” salahaargui l de…

  17. Соёмбо says:

    Нэгэн зүйл : Орчин цагийн технологийг БҮТЭЭЖ СЭДЭЖ чадаад зогсохгүй бусад буурай орныг колончилж байгалийн баялагийг нь сордог ард түмэн байх юм. Эд нар дэлхийг эрхшээж байна. Жишээлбэл – АНУ , Франц .

    Нэгэн зүйл : Орчин цагийн технологиос бүтээлцэж чаддаг , гаднаас бас оруулж ирж нутагшуулж чаддаг гэхдээ бусдыг колончилдоггүй ард түмэн байх юм. Эд нар онгоц галт тэрэг усан онгоц электроникийн бараа гээд бүгдийг хийж чадаж дэлхийн зах зээлд бараагаа экспортлож чадаж байна. Жишээлбэл – Япон , Герман .

    Нэгэн зүйл : Орчин цагийн технологигүй ч гэсэн өөрийн уламжлалт технологитой тэр хуучирсан технологиороо бүгдийг хийж чаддаг ард түмэн байх юм. Дотоод хэрэгцээгээ бүрэн хангаад гадаадад илүүчилж байна. Экспорт нь газрын баялаг. Жишээлбэл – Орос , Энэтхэг , Хятад

    Нэгэн зүйл : Миний эх орон орчин цагийн технологи үгүй уламжлалт хоцрогдсон технологи үгүй доороо харъяалж дарлаж мөлждөг колони орон ч үгүй бөгөөд ЭВ ХАМТ нийгмийн үед бэлтгэж ашиглаж байсан баялаг үйлдвэрлэгч ПОЛИТЕХНИКИЙН боловсролтой хүмүүсээ ажлаас нь 20 гаран жилийн хугацаатай халаад гаднаас бүх юмаа авч байна. Дээлээ хийгээд өмсөе гэж бодьё. Эх материал даавуу нь гадаадынх, оёх утас нь гадаадынх, оёж байгаа зүү болон оёдлын машин нь гадаадынх энэ мэт манай үндэсний баялаг гадагшаа урсаж байна. Энэ бол миний ” ард түмэн ” буюу би билээ.

  18. Соёмбо says:

    Энэхүү гацаа намаг шалбаагнаас ҮНДЭСТНИЙХЭЭ УНАГАН ТӨРХ-н сайн эерэг талаа тэлэх сул сөрөг талаа хумих болон үндсэн хуулиа төгөлдөршүүлэх замаар гарна гэж сэтгэнэ. Нэг жигүүр нь харийн элдэв хорлолын үндсийг устгах, харийн элдэв явуулга орж ирэх бүх нүх сүвийг бөглөх, харийн гар хөл болсон дотоодын дайсны гарыг гавлаж хөлийг чөдөрлөх ажиллагаа. Нөгөө жигүүр нь хүн бүр цөхрөлтгүй ажиллаж ариун цагаан хөдөлмөрийг шүтэх явдал.

  19. delgermaa says:

    hi, Youtube-r “CATASTROIKA” nertei grekiin barimt kinog uzene uu? with english subtitles…ih um bodogduullaa

  20. Хувийнхаа зөнгөөр шүүмжлэхийг оролдсон боловч, тоймтой үг олдсонгүй.

  21. Anonymous says:

    omno ni unshij bsan um bn tanii blogoos goe shuu oor olon sudlaachidiihnii dugneltuudiig bas haritsuulj unshih umsan yag ene sedveer

  22. uugii says:

    Гадаадад очсон Монгол оюутнуудыг өөрийнхөө хүсч, мөрөөддөг зүйлийнх нь талаар эсээ маягийн юм бичүүлэхээр заавал их хурлын гишүүн болно, ерөнхийлөгч болно, хамгийн багадаа томоохон компаны захирал болно гэж бичдэг гэх. Залуу хүн бүрийн мөрөөдөл ийм адилхан байх нь ер ямар вэ? Их хурлын гишүүн болоод мөнгө хулгайлж баяжна гэж бодсоор залуу насаа өнгөрөөж байгаа мянга мянган залуусыг хэн гэж нэрлэх вэ?
    Оюутан байхдаа хичээлээ хийгээд шалгалтаа өгөөд явж байж чаддаггүй байсан залуус одоо төрийн ажлыг хээв нэг хийгээд бидний өмнөөс засаглаад, шийдвэр гаргаад явж байх нь ер яасан эмгэнэлтэй бас аюултай вэ?
    Иймэрхүү зүйлсийг яривал чи өөрөө тэгж явж чадахгүйдээ атаархаад байна гэж өөдөөс ам таглана.. Хамгийн гол нь ийм гажигтай нийтлэг үнэт зүйлс, чиг хандлагын эсрэг ярих нь ихэвчлэн үнэ цэнэгүй болж хувирдаг.
    Ганаа ах та бол судлаач хүн. Үнэнийг бас дахин үнэнийг ярих гэж хичээх ёстой байх. Эрхэм гишүүдийн хийдэг ажилтай өөрийнхийгөө хутгах хэрэггүй байхаа.

  23. чинцогт says:

    яг загатанасан газар маажчих шиг л боллоо. монголчууд бид үнэхээр боол сэтгэхүйтэй нь үнэн шдээ. маш ойлгомжтой бичсэн байна их баярлалаа.

  24. Insider says:

    Harin tiim ee uugii, naa chin yostoi gaihaj bodoj yavdag neg zuil baigaam da..Odoo tegeed yaj yavaad ene iim suudald zalarchihsan yum gej dotroo boddog hun zondoo taarah yum neg Mongold ochihoor. Odoo tegeed mongolchuud ataarhuu, sain yavaa negnee…geed l..ehlehiin bolov uu geed amaa taglaal, dotroo gaslaad l yavdag shd. Ter hunii muug n uzeh geed yum uu, ataarhaad baigaada ch bish l de..gehdee l hun chin bas 10 jil tsug sursan, 4 jil tsug sursan ch gsn eronhiid n tuhain hunii surlaga bish yum aa, gehed eronhii medleg, setgehui ed nariig n medej bgaa..ene ar ovriin haalga, motor yu baidgiin arilna gedeg bas l hetsuu niigem dee..Tiim hun teriig n hiij yavaam chin manai ter gazar, instituts, yam yaj ch..gesen bodol olontaa tordog doo. Ooroo hiihgui baij orooliig odoo doosh n hiigeed baih demii baih geed, saijirsan baih da, tomoojson, humuujsen, uhaajsan baih daa gesen hudal omgoolloor duugui l yavah yum da. hehe

  25. mootsoo says:

    Reblogged this on mootsoo and commented:
    Нэг үгээр Нихилист гэж тодорхойлоод байдаг байхаа?

  26. Ёстой сайхан бичжээ. Ганаа ахад тавих нэг хүсэлт байна. Зав гарвал монгол менталитын сайн давуу талуудыг нь нэг бичиж тавьбал сайхан гэгээлэг нийтлэл болох байхдаа. Бид ч өөрсдийгөө шүүмжлэхдээ гарамгай шүү…

  27. gankhuyag says:

    Эхлээд “муугаа” мэдэж байсан нь дээр байх. Манай ард түмэн “ухаантай” гэж магтсаар байтал усан тэнэг болж гүйцэж байна. Мэдээж яваандаа сайн талыг нь бичиж л таарна…

  28. grandeura says:

    За сайн муу талын энэнээс илүү тодорхойлолт байхгүй биз дээ…

  29. За ойрд их л юм уншиж хараад байх шиг болсон, тэгсэн огт юм уншаагүй байсан бололтой. Нэг юм уншсан шиг боллоо. Монгол сэтгэлгээний онцлог, ялангуяа хотжих явц эрс нэмэгдсэн сүүлийн дөч, тавин жилд яагаад хувиа бодох үзэл ийнхүү хүчтэй болчихов гэдгийг онох гээд нэг л эвээ олохгүй явсан юм. Ганаа ах аа. энэ материалууда нэгтгээд нэг ном болгоё оо. Дүү нь чадах хэрээрээ тусална гэсэн шүү дээ.
    Номинчимэд

  30. gankhuyag says:

    Баярлалаа, бас “гомдлоо”. Чи олж уншаагүй байсан гэхээр л…Хийсэн юмаа рекламдаж чаддаггүй нь миний дутагдал мөнөөсөө мөн шүү. Гэхдээ би ямар духан дээрээ наагаад гудамжаар явалтай нь биш….

    • Карма says:

      Учраа олохгүй болсон бидэнд учир явдлыг нь хатуухан ч гэсэн хэлээд, ухааруулаад өгөх нийгмээсээ түрүүлэн алхах ийм хүмүүс байгаад бид олзуурхаж, бас хүндлэж явах ёстой мэт. Хүний нутагт сурч, амьдрах явцдаа өөрийгөө, нутгаа, нийгмээ илүү их таньж мэдэхийг (юу нь болж байна, болохгүй байгааг) эрмэлзэх юм даа. Манай монголчууд “суусан цэцнээс явсан тэнэг дээр” гэдэг шиг. Яг ийм байхад минь таны бичсэн нийтлэлийг олж уншаад ширүүн ч гэсэн өөрийг нь бодож ухаарлын үг хэлдэг аавтайгаа, ахтайгаа уулзсан шиг сайхан боллоо. Үнэхээр их баярлалаа. Залуу хүний хувьд цаашид сурч, хийх зүйлийнхээ утга учрыг мэдэхэд нэмэр болох час хийсэн нийтлэл байна.

  31. Miyegombo says:

    Tanii ene niitlel ikh taalagdlaa, Mongol Hun unuudur soyol, yos surtahuun, shashin shutleg, unet zuils talaasaa hen bolchihood bgaag medehguigeer, sudlahguigeer tedniig udirdah bolomjgui gej boddog. Ardchilal, zah zeeliin togtoltsoo irgenshliin dundaj tuvshind hursen ard tumend tohirohoos bus, nuudliin soyoliin suuritai, Oros ah nariin, uursdiin hargaigaar darhlaa ni sularsan biden shig, hariutslagagui ulsad hereg ch ugui yu de. Bid yag etsgiinhee malgaig umssun jaal shig sanagddag. Unuudur nuudliin MAA, belcheer ustaj tuugeer nuhtsulddug nuudliin soyol ustah, tuunii unet zuiluudiig bid zuvhun, uursdiinhuu huzuunii zuult, eemeg tudii gangaraanii heregsel gej uzej ehelj bna. Bidnii gaihuuldag Mongol hunii dasan zohitsdog, suramgai, hurts uhaan 2-3 han ueiin daraa budgerch alga bolno.

  32. melkadies says:

    Үнэхээр их таалагдлаа. Монголд маань тань шиг хүмүүс байгаад баярлаж явдаг.

  33. 1_khuu says:

    Onovchtoi humuusd yaag oilguuli gsn saihan niitlel bn bayarlalaa. Ene niitleliig ali boloh olon zaluuchdad unshuulhiig hicheenee (unshaasai)

  34. Anhbayar says:

    Баярлалаа сайхан зүйл бичсэн байна. Надад сүүлийн үед залуучууд маань уншиж эхлэж, ухаарч байна гэж бодогдох болсон. энэ нь юутай холбоотой гэхээр интернет хэрэглээ, сонирхолтой зүйлс үзэж уйдахгүй гэсэн сэтгэлгээ. энэ нь яваандаа өөртөө хэрэгтэй зүйлсээ хайдаг болж уншиж эхлэж байгаа юм. яг үүн дээр нь санаа авч, өөрөөр хэлбэл дөрөөлөөд асар их мэдлэгийг богино хугацаанд түргэн /мэдээ ч мэдээлэл нь хэрэгтэй суурь мэдэээлэл/ хүргэх нь чухал бас оновчтой арга зам гэж бодож байна. тиймээс ийм тан шиг нийтлэгчид олон болж ШИНЭ, ОЮУНЛАГ, ЭНЭРЭНГҮЙ, УХАМСАРТАЙ, ДЭГ ЖУРАМТАЙ ГОЛ НЬ ЖИНХЭНЭ МОНГОЛ ҮНЭРТСЭН НИЙГЭМ бүтэх бизээ

  35. Zolboo says:

    Uuruusuu ichchihlee, unenee medeh muuhai um bnaa.

  36. Altantsetseg says:

    одоо л уншиж байна. маш их таалагдлаа, тантай бүрэн санал нэг байна.

  37. Чөдөр says:

    таны нийтлэлийг саяхнаас уншиж, мөлжиж сууна, сайхан боллоо, савалгаа ч хөдөллөө…

  38. Delger says:

    Би гэж нэг амьтан хэдэн сарын өмнө блогтоо “Халаалт” гэж нэг юм бичээд. Түүн дээрээ Монголыг гадныхан (гэдэг нь ганц улс биш, өөр өөр ашиг сонирхолтой боловч нэг зорилготой хэсэг бүлэг улсууд) удирдаж байна. Гэхдээ маш нарийн судалгаа, ялангуяа Монголчуудыг нарийн судалж, тохирох арга хэмжээг нь олж тодорхойлоод, бүр менталитетийг нь өөрчлөх хэмжээнд хүрч ажиллаж чадаад байна гэсэн утгатай юм бичсийн. Энэ өгүүллийг сүүлд олж уншсан. Өөрийнхөө бичсэнтэй харьцуулахаар заримдаа их зөрүүлчихсэн ч юм шиг, заримдаа оносон ч юм шиг. Дахин дахин уншаад эргээд л бодох юм гараад байхын. Ер нь л Монголын өнөөгийн бүх асуудлын зангилаа энэ хавьцаа л байх шиг…

  39. Anonymous says:

    tiimee, yag zuv todorhoilson bn

  40. Нэг хүн says:

    Инженер суурилаад нийгмийн шинжлэх ухаанаар мэргэших нь давуу тал болж, тухайн хүндээ ч түүний хүрээлэлд ч товч, тодорхой, үндэслэлтэй, баримттай, нотолгоотой харилцааны суурь болдым шиг ажиглагдаад байгаа. Аль ч тохиолдолд суурь нь инженер байвал тун зөв, зүйтэй юм шиг байгаа. Ерөөсөө хэтийн төлөвлөгөөндөө туршина аа

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: