СОЦИАЛ БАЙГУУЛЛАГЫН ТУХАЙД…

Ер нь ингэхэд нийгэм гэж юу, зохион байгуулалт гэж юу болохыг тайлбарлахгүй бол Монгол Улс болохоо байлаа. Бүгдээрээ онол ном ярих, зарим нь бүр Тэнгэр Бурхантай хүртэл ярина. Харин Монголчууд ч, Бурхан тэнгэр ч ярьдаггүй нэг том асуудал бол байгууллага буюу зохион байгуулалт юм. Энэ тухай жаахан хөндөх гэсэн юм…
Зохион байгуулалт уу, байгууллага уу ?
Монгол хэлэнд “зохион байгуулалт”, “байгууллага” хоёрыг их хутгадаг. Оросын “организация” гэдэг үгийг манайд ийн хоёр янзаар орчуулдаг. Үгийн утгыг мөшгин тайлбарлавал барагдахгүй урт болох учраас түр орхиод шууд асуудалдаа оръё.
Онолын социологид “социал байгууллага” гэдгийг 3 утгаар ойлгодог.
Нэгдүгээрт, нийгэмд тодорхой байр суурь эзлэн, ямар нэгэн тодорхой үүрэг (функци) гүйцэтгэхэд зориулагдсан, институционал шинж чанар болон зохиомол нэгдэл.
Энд функци гэсэн шинжлэх ухааны ойлголтыг манайд заримдаа “үүрэг”, заримдаа “үйл ажиллагаа”, заримдаа бүр хамтад нь “үүрэг функци” гэж олон янзаар орчуулан хэрэглэж ирсэн боловч одоо болтол нэг л сайн онож өгөөгүй байгаа юм. Уг нь бол гаднаас биш, бусдаар биш, албадлагаар биш, өөрөө цаанаасаа хийгдэж буй системийн ач холбогдол бүхий үйл ажиллагаа буюу үйл ажиллагааны хэсэг юм. Ухаандаа хүний зүрх гэхэд цус шахаж хүний организмыг хүчилтөрөгчөөр хангаж байдаг. Үүнийг ямар нэг “үүрэг” хэмээн ойлгож, мөн ингэж орчуулах утгагүй. Функци гэсэн энэ үг монгол хэлний “тавилан” гэсэн үгтэй агуулга нэн их дүйнэ.
Энэхүү эхний утгаар бол социал байгууллага гэдэг нь тодорхой статус бүхий нийгмийн институт болох бөгөөд энэ тохиолдолд түүнийг бие даасан объект гэж үздэг. Жишээ нь: үйлдвэрийн газар, компани, төр, төрийн байгууллага, нам, сайн дурын холбоо гэх мэт.
Хоёрдугаарт. зохион байгуулалтын тодорхой үйл ажиллагаа, тухайлбал, функцээ хуваарилах, тогтвортой холбоо харилцаа тогтоох, зохицуулалт хийх зэрэг үйл ажиллагааг хэлнэ.
Энд байгууллага гэсэн ухагдахуун зохион байгуулалт гэсэн утга руу шилжиж байгааг бид харж байна. Угаасаа ч зохион байгуулах гэж байгууллага байгуулж байгаа юм. Зохион байгуулалт байгууллага хоёр салшгүй. Энд объектод зорилго чиглэлтэйгээр нөлөөлөхтэй холбоо бүхий “байгууллага + процесс” бүдүүвч үүсч байгаа бөгөөд үүнийг удирдлага гэж нэрлэдэг. Энэ нь бидний сайн мэдэх “дээр байдаг дарга” гэсэн удирдлага биш, нийгмийн үйл явцад нөлөөлөх замаар удирдахыг хэлж байна. Манайд удирдлага, удирдах гэнгүүд хамгийн түрүүнд дарга толгойд нь ордог болохоор зориуд сануулж хэлж байна.
Гуравдугаарт. Аль нэг объектын эмх цэгцийн хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэнэ. Энэ нь ойлгомжтой, түгээмэл ойлголт мэт боловч хамгийн хэцүү нь юм. Энэ сүүлийн тохиолдолд тухайн объектыг хэсэг тус бүрийг нь тодорхой төрлийн холбоо харилцаа, аргаар нэгэн бүхэл болгон нэгтгэсэн тодорхой бүтэц, бүрдэл гэж үзэх ёстой болдог. Энэ тохиолдолд зохион байгуулалт гэдэг бол байгууллагын уг мөн чанар, салшгүй атрибут болдог.
Энэхүү гуравдахь утгыг том системийн түвшинд голдуу хэрэглэдэг.
Өөрөөр хэлбэл нарийн нийлмэл, өөрийн удирдлагат, зорилгот систем өөрөө ажиллах үед, эсвэл тэрхүү системийг шинжлэх, оношлох үед хэрэглэдэг.
Социал байгууллага нь хоёр зарчмаар үүснэ. Нэгдэх нь: Ямар нэг нийтлэг зорилгод хүрэхийн тулд зөвхөн хувийн (индивидуал) зорилгоор дамжин хүрч болно гэдгийг ойлгосон үед. Хоёр дахь нь: Ямар нэг хувийн зорилгод хүрэхийн тулд зөвхөн нийтлэг зорилгоор дамжин хүрч болно гэдгийг ойлгосон үед. Эхний тохиолдолд үйлдвэрийн газар, албан газар зэрэг үйлдвэрийн байгууллагууд үүснэ. Удаах тохиолдолд нийгмийн гэгдэх холбооны байгууллагууд үүснэ.
Аль ч тохиолдолд социал байгууллагыг тодорхойлогч шинж нь зорилго болно. Өөрөөр хэлбэл социал байгууллага бол зорилтот нийтлэг юм. Чухамхүү хамтран зорилгодоо хүрэх явдал нь шатлал (иерархи) хийгээд удирдлагыг заавал бий болгохыг шаарддаг.
Ийнхүү социал байгууллагууд дараах шинж чанартай болдог. Үүнд:
Нэгдүгээрт. Байгууллага нь нийгмийн зорилтыг шийдвэрлэх хэрэгсэл, мөн тодорхой зорилгод хүрэх хэрэгсэл мөн. Энд нийгмийн зорилт, тодорхой зорилт гэдгийг холиогүй, эндүүрээгүй гэдгээ цохон дурдаж байна. Шинжлэх ухааны нэр томъёог “энгийнээр ойлгоод” хүн загнаад байдаг болохоор ингэж байна. Яг эндээс зохион байгуулалтын зорилго хийгээд функци, үр дүнгийн үр ашиг, ажилтнуудын сэдэл хийгээд урамшуулал зэрэг асуудал дэвшин гарч ирнэ. Мөн энд “зүгээр” зорилго, зохион байгуулалтын зорилго хоёр ихээхэн ялгаатай гэдгийг бас л цохон дурдаж байна.
Хоёрдугаарт. Байгууллага нь хүний нийтлэг, социал өвөрмөц орчин юм. Энэ үүднээсээ байгууллага нь социал бүлэг, статус, хэм хэмжээний нийлбэр, түүнчлэн манлайллын болон эв нэгдэл-зөрчлийн харилцааны нийлбэр цогц болно.
Гуравдугаарт. Байгууллага нь захиргааны хийгээд соёлын хүчин зүйлсээр нөхцөлдсөн холбоо харилцаа, хэм хэмжээний бие хүнгүй бүтэц юм. Энэ утгаар байгууллага нь гадаад орчинтой харилцдаг, шатлан зохион байгуулагдсан, эвцэн ажиллах (агрегация) бүхэллэг юм. Энд тогтвортой байдал, өөрийн удирдлага, хөдөлмөрийн хуваарь, удирдагдах шинж зэрэг шинжүүд хамгийн чухал юм. Учир нь энд дурдсан шинжүүд харьцангуй бие даасан байдаг бөгөөд өөр хоорондоо эрс ялгаа байдаггүй. Ялангуяа манай практикт эдгээр нь шууд холилддог.
Хэрэв байгууллагын тухай ярих гэж байгаа бол энд дурдсан 3 шинжээр заавал авч үзэх ёстой. Яагаад гэвэл байгууллагын холбогдолтой ямар ч үзэгдэл, үйл явц эдгээр 3 хэмжигдэхүүн тус бүрт өөр өөр шинж чанараар илэрдэг. Ухаандаа байгууллага доторхи хүн гэхэд л нэгэн зэрэг ажилтан, хувь хүн, системийн элемент болж байдаг.
Дээр дурдсанаас байгууллага бол удирдах систем юм.
Удирдах систем гэдэг бол зорилго олох, зорилго дэвшүүлэх, төлөвлөх, удирдлагын шийдвэр гаргах, бүхэллэг байдлыг хангах, тодорхой хязгаарын хүрээнд хазайлтыг тогтоон барих, чадварлаг байдал (компетенци) хийгээд сахилга батыг хангах, үйл ажиллагааны үр дүнг гаргах буюу үнэлгээ өгөх, удирдлагын объектыг тавигдсан зорилго руу хөтлөн дагуулах замаар удирдуулж буй нийгэм буюу түүний дэд системүүдэд (байгууллагуудад-Х.Д.Г.) зорилго чиглэлтэй нөлөөлж байдаг нарийн нийлмэл, олон түвшинт, шаталсан зохион байгуулалтат систем мөн.
Ингээд онолын хэсгээ дуусгаад практикаа жаахан хөндөе.
Дээрэмчдийн бүлэг ба байгууллага
Ингээд “системийн онол” ойлгосон эсэхийг шалгана аа. Асуулт. Засгийн Газар байгууллага мөн үү ? Мөн байлгүй яахав. Мэдээж ш дээ…Тэгвэл дээрэмчдийн бүлэг байгууллага мөн үү ? ???????
Дээрэмчдийн бүлэгт байгууллагад байдаг бараг бүх шинж бий. Зорилго бий. Бүтэц бий. Зохион байгуулалт бий. Хөдөлмөрийн хуваарь буюу ажил үүргийн дээд зэргийн нарийн хуваарь бий. Сахилга бат зохион байгуулалтыг бол ярих юм биш. Хэрэв надаас хамгийн зохион байгуулалттай юмыг нэрлэ гэвэл би тэднийг л нэрлэнэ. Хэрэв хууль хуудасдаа хүрэх юм бол дээрэмчдийн дотоод хууль шиг шударга, хэлбэрэлтгүй биелдэг зүйл гэж үгүй. Албан тушаалын зэрэг дэвийг хатуу сахина. “Боловсон хүчнээ” мэдлэг чадвараар нь шударгаар дэвшүүлнэ. Баялгийг буюу орлогыг “ёс зүйн дагуу” шударгаар хэл амгүй хуваарилна. Хэрэв хэрүүл хэл ам хийвэл “бүтцийн өөрчлөлт” хийнэ. Ийнхүү дээрмийн бүлэг “бүтцийн өөрчлөлт” байн байн хийдэг бөгөөд ингэснээрээ түүний мөн чанарт өчүүхэн ч өөрчлөлт гардаггүй.
Тэгвэл “зүгээр” байгууллага, төрийн байгууллага, дээрэмчдийн байгууллагын ялгаа юунд байдаг юм ? гэсэн дараагийн асуулт гарна.
Байгаль нийгмийн баялгийг завшчихаад дуугай байсныг нь хулгайч дээрэмчин гэдэг, харин зөвтгөөд тайлбарлаад байгааг нь Засгийн Газар гэдэг…
Ийм болохоор л би социал байгууллагын тухай “онол” хальт хөндсөн юм.
Энэ асуудлыг олонхи монголчууд “онолын асуудал” гэж ойлгодог ч үнэн хэрэг дээрээ бидний хувь заяаны асуудал юм. Иймээс энэ асуудлыг хөндөх цаг нэгэнт болсон…

Судлаач Х.Д.Ганхуяг.
2014 оны 09 дүгээр сарын 22.

About Ганаа
СУДЛААЧ ДАШЗЭВЭГИЙН ГАНХУЯГ 1954 онд Налайх хотод төрсөн. 1962 – 1972 онд Налайхын дунд сургууль, 1972 – 1977 онд МУИС –ийн Инженер – эдийн засгийн сургууль, 1987 – 1990 онд Болгар Улсын Нийгмийн Ухаан, Нийгмийн Процессын Удирдлагын Академи төгссөн. Нийгмийн Ухааны Институтэд эрдэм шинжилгээний ажилтан, УИХ-ын дэргэдэх Судалгааны Төвийн захирал, УИХ болон ЕТГ–т улс төрийн зөвлөх, референтын ажил хийж байсан. 1996 -1998 онд МАХН-ын Удирдах Зөвлөлийн гишүүн байснаа өргөдлөө өгч сайн дураараа огцорсон. Төр засгийн болон намын удирдагчдын талаар шүүмжлэлт өгүүлэл бичсэний учир ажлаас 5 удаа халагдсан. Мөн энэ шалтгааны улмаас 2004 онд МАХН-аас хөөгдсөн. Монгол Банкнаас их хэмжээний мөнгө алга болсон асуудлыг тэргүүн хатагтай О.Цолмонтой холбон бичсэний учир Монгол Банкны Ерөнхийлөгч асан О.Чулуунбатыг гүтгэсэн хэргээр 2006 онд шүүхээр шийтгүүлсэн. Олон улсын болон үндэсний хэмжээний олон судалгаанд удирдагч, үндэсний зөвлөх, багийн гишүүнээр ажиллаж байсан. Одоо чөлөөт судалгаа, системийн анализ эрхэлдэг. Эхнэр, хүү, охин нарын хамт амьдардаг.

12 Responses to СОЦИАЛ БАЙГУУЛЛАГЫН ТУХАЙД…

  1. bi says:

    deermiin buleg yag odoo ajillaj bn zasag deermiin buleg 2 yag adilhan um bn gehdee manaid l ingetlee gajuudchihaad bga ni sonin deeremchidee zailuulah uu deermiin zohion baiguulalttai togtoltsoogoo zasah um uu

    • Ганаа says:

      Чи маш зөв ойлгож, асуудлыг тун зөв дэвшүүлж байна…

  2. Болд says:

    Мал сүрэг 60 сая хүрлээ. Танай социал бодлого үүнийг 70 жил хийгээд чадаагүй. Харин либерал үүнийг 20 жилд чадлаа.

    • Ганаа says:

      60 сая мал гэдэг бол амжилт биш. Харин ч хамгийн үрэлгэн эдийн засаг. Тэгээд ч цаг агаарын таатай нөхцөлд мал өөрөө өсдөг…

    • Anonymous says:

      odoo 60 say hurlee gehed exportod gargah hemjeenii eruul mal bgaamuu. 60 say hurlee geed suu suun buteegdehuun her nemegdsen um bol. noos nooluur aris shireee buren bolovsruulj chadahgui bgaa bizdee. hum amiin ihenh ni heseg ni zah deerees l shoroond holildson mah avch idej bga bizdee. tegeed bodood uzeheer yalgaa ni haragdana daa

  3. bi says:

    yaj? uynaas ehlej? tand sanal bn uu?

    • Ганаа says:

      Мэдээж, надад санал байтугай бүхэл бүтэн үзэл баримтлал байгаа…

  4. ЭЗА says:

    Манай улсын улс төрийн тогтолцоо гажигтай юм байна гэж би сүүлийн үед бодох болсон. Тухайлбал уих-ын гишүүд нь хэт цөөн болохоор ямар нэг асуудалд лоббид автах нь амархан. Тэгэхээр гадаад орнуудын эрх ашигт үйлчлэх, дотоодын олигархиудын нөлөөнд орох нь их байна. Ерөнхийлөгч нь шүүх засаглалаа атгачихсан байсан бол одоо бас АТГ гээд нэг зэвсэгтэй болчихсон. 76 гишүүнээс нь нилээн нь сайд болчихсон. 2 туулай хөөсөн хүн хоосон хоцорно гэдэг шүү дээ. Миний ойлголтоор бол 1 ажилаа дагнаж хийсэн хүн 2 ажил хийдэг хүнээс илүү амжилт гаргах бололцоотой. Гэтэл манайхан шунал ихтэй байдаг бололтой. Доод түвшинд яам тамгийн газарт ч давхардал их. Дэд даргагүй дарга гэж байдаггүй бололтой. Энэ арай дэндсэн хэрэг шүү дээ.

  5. bi says:

    uzel barimtlaliinhaa zah zuhaas esvel bur delgerenguig uzuulj boloh uu? yamarshuuhan butets zohion baiguulalttai yag uy bgaag uzeh huseltei zaluuchuud nadaas oor olon bga gej bodoj bn

  6. gns says:

    Дараагийн нийтлэл?

    • Ганаа says:

      Би энэ 9 дүгээр сард 9 өгүүлэл биччихээд байна. Энэ бол Монголд байтугай дэлхийд дээгүүрт орох үзүүлэлт. Би сайн дураараа энэ ажлыг хийж блогоо цалингүй ажиллуулдаг. Гэхдээ би машин биш шүү дээ. Харин түрүүчийг нь мартчихаад дараагийнхийг нэхээд байгааг би гайхаж байна….

  7. bat says:

    bravo

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: